ดุหุนสามัคคี กลุ่มแม่บ้านตรัง สานเตยปาหนันสร้างรายได้

ดุหุนสามัคคี คือกลุ่มแม่บ้านเกษตรที่รวมผู้หญิงมุสลิมราว 40 คนในชุมชนบ้านดุหุน ตำบลบ่อหิน อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง สมาชิกมีตั้งแต่วัยรุ่นไปจนถึงคุณย่าอายุ 80 ปี ทุกคนใช้พืชท้องถิ่นชื่อเตยปาหนันสานเป็นทั้งเครื่องใช้ตามประเพณีและสินค้าของฝากแนวร่วมสมัย ร่วมกับการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย เผยแพร่เมื่อ 21 มิถุนายน 2562 ได้ไปเก็บเรื่องราวทั้งกระบวนการทำและความหมายของงานนี้ไว้

เตยปาหนัน พืชหนามที่ขึ้นเองตามธรรมชาติ

เตยปาหนันเป็นพืชตระกูลปาล์มที่ขึ้นเป็นกอใหญ่ พบมากในภาคใต้ตามริมหาด ชายทะเล และป่าโกงกาง ใบเรียวยาวสีเขียวมีหนามสามด้าน คือด้านซ้าย ด้านขวา และสันกลางใบด้านหลัง ส่วนรากมีลักษณะเป็นเดือยที่ช่วยลดการกัดเซาะของน้ำทะเลได้บางส่วนเมื่อขึ้นริมชายหาด พืชชนิดนี้อยู่ในกลุ่มวัสดุสานทอเดียวกับกก กระจูด และปอกระเจา ที่หลายชุมชนนำมาแปรรูปเป็นรายได้

เสื่อเตยปาหนันในวิถีชีวิตชาวบ้านดุหุน

จันทร์เพ็ญ ปูเงิน ประธานกลุ่ม เป็นทายาทรุ่นที่ 4 ของครอบครัวจักสานเตยปาหนัน เธอเล่าว่าสมัยก่อนพื้นบ้านปูด้วยไม้ไผ่เรียงกัน จึงต้องมีเสื่อไว้ปูนอน เสื่อเตยปาหนันยังผูกกับวัฒนธรรมมุสลิมในชุมชน ใช้รองนั่งละหมาด ใช้ปูในพิธีนิกะห์หรือรับขันหมากหากเป็นเสื่อลายสวย และใช้รองศพก่อนนำไปฝังตามพิธีศาสนา

บางคนในอดีตสานเสื่อเก็บไว้ให้ตัวเองสำหรับวันสุดท้าย เพราะอยากได้เสื่อแบบที่บรรพบุรุษใช้ จันทร์เพ็ญเองก็สานไว้บริจาคส่วนหนึ่ง เพื่อให้การเตรียมพิธีไม่ติดขัด เนื่องจากศาสนาอิสลามใช้เวลาเพียง 24 ชั่วโมงในการทำพิธีศพ

ของใช้ที่สานด้วยความรัก

รุ่นปู่ย่าของจันทร์เพ็ญสานเตยปาหนันไว้ใช้ในครัวเรือน ได้แก่ เสื่อ เฌอสำหรับใส่ข้าวเปลือก และขมุกยาสำหรับใส่ยาเส้น ใบจาก และเศษสตางค์ เธออธิบายว่าขมุกยาไม่ใช่ของที่หาซื้อได้ เพราะผู้สานทำให้คนในครอบครัวหรือคนรักด้วยความปรารถนาดี

สมัยแม่ของเธอ ยังมีพ่อค้าชาวอินโดนีเซียล่องเรือมาเทียบท่าที่อ่าวสิเกา นำผ้าปาเต๊ะมาแลกกับขมุกยาของชาวบ้านดุหุน แล้วนำไปขายต่อที่อินโดนีเซีย ปัจจุบันพ่อค้ากลุ่มนี้ไม่ได้มาค้าขายกับชุมชนแล้ว

เมื่อหน่วยงานราชการเห็นว่าพืชท้องถิ่นสร้างรายได้ให้ชุมชนได้ จึงสนับสนุนให้ชาวบ้านรวมกลุ่มแปรรูปของใช้ในครัวเรือนเป็นสินค้าใหม่ เช่น กระเป๋าสตรีและของฝาก จันทร์เพ็ญบอกว่ากลุ่มพยายามพัฒนาสินค้าให้เข้ากับคนรุ่นใหม่ ให้เห็นว่าเส้นใยเตยปาหนันทำได้มากกว่าเสื่อ และช่วยลดการใช้วัสดุที่ทำร้ายสิ่งแวดล้อมได้ด้วย

ขั้นตอนทำเส้นใยที่ใช้แรงและเวลา

จันทร์เพ็ญชี้ว่าส่วนที่ยากที่สุดคือการเตรียมเส้นใย ขั้นตอนเริ่มจากลิดหนามออกจากใบ แล้วลนไฟให้ใบนิ่ม จากนั้นใช้เล็บแมวหรือยาหาดดึงเส้นใบให้มีความกว้างเท่ากัน แช่น้ำหมักไว้ราว 2 คืน แล้วตากจนแห้ง ได้เส้นสีขาวคล้ายงาช้าง ก่อนรีดให้เรียบเพราะใบที่แห้งสนิทจะม้วนห่อตัว หลังจากนั้นจึงนำไปสานตามลวดลายได้

หากต้องการเส้นสี ต้องย้อมร้อนให้สีติดทั่วถึง แล้วตากให้แห้งสนิทก่อนสาน จุดเด่นของสินค้ากลุ่มดุหุนสามัคคีคือการย้อมแบบมัดย้อม ซึ่งให้ลวดลายสีที่แตกต่างจากสินค้าจักสานทั่วไป สมาชิกยังเปิดรับนักออกแบบที่สนใจร่วมพัฒนาผลิตภัณฑ์ด้วย

ส่งต่อให้เด็กในชุมชน

ปัจจุบันกลุ่มให้เด็กในละแวกบ้านมาช่วยงานและเรียนรู้ เพื่อให้เห็นว่าสิ่งที่แม่ของพวกเขาทำคือเอกลักษณ์ของบ้านดุหุน จันทร์เพ็ญมองงานนี้เป็นมรดกที่ส่งต่อจากบรรพบุรุษ และหวังให้คนภายนอกที่ไม่เคยรู้จักเตยปาหนันได้ลองใช้ แล้วเห็นว่าพืชมีหนามชนิดนี้ซ่อนความงามไว้

ข้อมูลสำหรับผู้สนใจ

กลุ่มแม่บ้านเกษตรดุหุนสามัคคี ตั้งอยู่เลขที่ 90/2 หมู่ 3 ตำบลบ่อหิน อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง 92150 หากสนใจทำกิจกรรมเวิร์กช็อป บทความระบุให้ติดต่อล่วงหน้า และมีเพจ Facebook ชื่อ PANAE CRAFT