ถักทอภูมิปัญญา สู่หัตถกรรมผ้าด้นมือ
“ผ้าด้นมือ" เป็นอีกหนึ่งผลิตภัณฑ์ด้านหัตถกรรม (Handmade) ของประเทศไทย ที่จะขับเคลื่อนศิลปวัฒนธรรมทางภูมิปัญญาของไทย นำไปสู่การขับเคลื่อนเศรษฐกิจชุมชนของคนจังหวัดสุพรรณบุรีและประเทศไทย
นับเป็นพระกรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้ ที่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ทรงสืบสาน และต่อยอด แนวพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมผ้าไทย และส่งเสริมผ้าอัตลักษณ์ของประเทศไทย ให้สามารถสร้างรายได้และยกระดับคุณภาพชีวิตของพี่น้องประชาชน นำมาสู่ “โครงการผ้าไทยใส่ให้สนุก” อีกทั้งยังทรงเน้นย้ำความยั่งยืนของผ้าไทย โดยพระราชทานหลักการ Sustainable Fashion ครอบคลุมตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ โดยกลุ่มหัตถกรรม “ผ้าด้นมืออู่ทอง” บ้านดอนยายเหม จังหวัดสุพรรณบุรี ต่อยอดองค์ความรู้ ปั้น “แบรนด์อู่ทอง” เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น
ฝีเข็มที่ถักทอชีวิตชุมชน
กลุ่มหัตถกรรม “ผ้าด้นมืออู่ทอง” บ้านดอนยายเหม จังหวัดสุพรรณบุรี ถ่ายทอดเรื่องราวงานฝีมือของหญิงในชุมชน ผ่านฝีเข็มเล็ก ๆ บนผืนผ้า นั่นคือ “ผ้าด้นมือ” งานช่างฝีมือที่ถือกำเนิดจากวิถีชีวิตเรียบง่ายในครัวเรือน จากเดิมที่เป็นเพียงการเย็บซ่อมแซมเสื้อผ้า และเครื่องนุ่งห่ม ของคนในบ้าน ภูมิปัญญาการด้นผ้ากลับค่อย ๆ พัฒนาเป็นงานหัตถศิลป์ที่งดงาม จนกลายเป็นหนึ่งใน ทุนวัฒนธรรมสำคัญของจังหวัดสุพรรณบุรี
คุณภารดี วงศรีจันทร์ หรือ คุณกบ ครูช่างศิลปหัตถกรรม ปี พ.ศ. 2555 ได้รับการยกย่องจากศูนย์ส่งเสริมศิลปาชีพระหว่างประเทศ (องค์การมหาชน) ในฐานะผู้เชี่ยวชาญงานฝีมือผ้าด้นมือ และเป็นประธานกลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าด้นมืออู่ทอง อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี เล่าว่า “... ภาคภูมิใจมาก ๆ ที่ถูกเลือกให้เป็นครูช่างศิลปหัตถกรรมไทย เป็นครูต้องสอน เป็นช่างต้องทำเป็น รวมกันแล้ว ครูช่างต้องสอนแล้วทำให้เป็นด้วย ดีใจที่มีโอกาสได้สอน ได้แบ่งปันให้กับผู้ที่ไม่มีความรู้ที่จะไปประกอบอาชีพ ตั้งใจว่าจะสอนแบบนี้ตลอดไปจนชั่วชีวิตพี่กบ....”
อัตลักษณ์ของหัตถกรรมผ้าด้นมือ
ผ้าด้นมือ (Hand-Quilting) คือ เทคนิคการเย็บผ้าซ้อนกัน 3 ชั้น โดยใช้เข็มและด้ายด้นผ่านเนื้อผ้าด้วยมือทั้งหมด เพื่อสร้างลวดลายและพื้นผิวที่มีมิติ เอกลักษณ์สำคัญของผ้าด้นมือ คือ ความประณีตของงานทำมือ 100 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งเครื่องจักรไม่สามารถเลียนแบบได้ ฝีเข็มที่สม่ำเสมอและลวดลายที่ค่อย ๆ ปรากฏบนผืนผ้า สะท้อนถึงสมาธิ ความใจเย็น และประสบการณ์ของช่างแต่ละคน ด้วยเหตุนี้ ผลิตภัณฑ์ผ้าด้นมือแต่ละชิ้น จึงเปรียบเสมือนงานศิลปะที่มีชิ้นเดียวในโลก เต็มไปด้วยความนุ่มนวล และจิตวิญญาณของผู้สร้างสรรค์
การสืบทอดภูมิปัญญาของชุมชน
งานผ้าด้นมือ ไม่ได้ดำรงอยู่เพียงเพราะทักษะของช่างฝีมือ หากยังเกิดจากพลังของกลุ่มสตรีในชุมชนที่รวมตัวกันสร้างงานหัตถกรรมจากเวลาว่างหลังฤดูเก็บเกี่ยว จากรายได้เสริมเล็ก ๆ ในครัวเรือน งานด้นผ้าค่อย ๆ เติบโตจนกลายเป็นอาชีพหลักของหลายครอบครัว การถ่ายทอดทักษะจากรุ่นสู่รุ่น มีศูนย์เรียนรู้ชุมชนภูมิปัญญาบ้านดอนยายเหม หมู่ 3 ตำบลกระจัน อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ถ่ายทอดฝีเข็มให้ผู้ที่สนใจ ทำให้ “ลมหายใจของฝีเข็ม” ยังคงอยู่ในชุมชน และกลายเป็นพลังสำคัญที่ช่วยรักษาภูมิปัญญาท้องถิ่นของสุพรรณบุรีให้คงอยู่ต่อไป
จากงานครัวเรือนสู่แบรนด์คราฟต์ระดับพรีเมียม
ภูมิปัญญาดั้งเดิม ได้มีการต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ร่วมสมัย จากอดีตที่เคยเย็บผ้าด้นมือเป็นผ้าห่มเพียงอย่างเดียว ได้พัฒนาเป็นกระเป๋าแฟชั่น ของตกแต่งบ้าน เสื้อผ้า และของที่ระลึก ที่สะท้อนเอกลักษณ์ของงานด้นมือ หนึ่งในความสำเร็จสำคัญ คือ การสร้างแบรนด์ U-THONG QUILTS ซึ่งช่วยยกระดับงานหัตถกรรมของชุมชนให้เป็นสินค้า OTOP ระดับ 5 ดาว ของจังหวัดสุพรรณบุรี
นอกจากนี้ ยังได้เข้าร่วมโครงการพัฒนาผ้าไทย ภายใต้พระดำริของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ซึ่งทรงส่งเสริมการพัฒนาลวดลายผ้าไทยให้ร่วมสมัย ภายใต้แนวคิด “ผ้าไทยใส่ให้สนุก” โดยเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม 2567 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา เสด็จทอดพระเนตรนิทรรศการ การจัดงานแสดงผลิตภัณฑ์ผ้าไทย และงานหัตถกรรมภูมิปัญญาชุมชนภาคกลาง ตามโครงการพัฒนาผู้นำการเปลี่ยนแปลงภูมิปัญญาชุมชนไทย ณ อาคารศูนย์สุขภาพและกีฬา มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา แขวงดุสิต เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร ซึ่งกลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าด้นมืออู่ทอง ได้มีโอกาสเข้าร่วมในครั้งนั้น
คุณภารดี วงศรีจันทร์ หรือ คุณกบ ประธานกลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าด้นมืออู่ทอง อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี เล่าว่า “...ศูนย์เรียนรู้ของเรา เราเรียกว่าชุมชนภูมิปัญญา ได้รับการคัดเลือกจาก สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ให้เป็นชุมชนภูมิปัญญาของภาคกลาง พอเราได้รับการคัดเลือกเราก็แบ่งปันค่ะ ใครเข้ามาขอในเรื่องต่าง ๆ เราก็ยินดีทำให้ค่ะ ...”
นอกจากนี้ จังหวัดสุพรรณบุรี โดย หน่วยงานพัฒนาชุมชน ได้นำผู้ประกอบการผ้าและงานหัตถกรรม ของจังหวัดเข้าร่วมจัดแสดงผลงานในโครงการนิทรรศการภูมิปัญญาผ้าไทยและงานหัตถกรรมชุมชน เพื่อเปิดโอกาสให้กลุ่มผู้ผลิตได้แลกเปลี่ยนองค์ความรู้ และขยายโอกาสทางการตลาด
ถักทออนาคตจากภูมิปัญญาท้องถิ่น
ผ้าด้นมือบ้านดอนยายเหม ในวันนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงงานหัตถกรรมพื้นบ้าน หากแต่เป็นตัวอย่างของ การนำภูมิปัญญาท้องถิ่นมาพัฒนาเป็นเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ทุกฝีเข็มที่ด้นลงบนผืนผ้า สร้างความงดงามทางศิลปะ สร้างรายได้ สร้างอาชีพ และสร้างความภาคภูมิใจให้กับชุมชน
ตราบใดที่ช่างฝีมือยังคงถ่ายทอดความรู้จากรุ่นสู่รุ่น งานผ้าด้นมือแห่งบ้านดอนยายเหม ก็จะยังคงเป็น ลมหายใจของภูมิปัญญาไทย ที่เติบโต และก้าวสู่เวทีโลกได้อย่างงดงาม
แหล่งอ้างอิง
คุณภารดี วงศรีจันทร์ ประธานกลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าด้นมืออู่ทอง อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี
https://www.facebook.com/HRHPrincessSirivannavariNariratanaRajakanya/ . https://archive.sacit.or.th/handicraft/302
https://www.facebook.com/p/U-Thong-Quilts-100063790668535/?locale=th_TH