เปิดปมสืบสวน ‘ปลาหมอคางดำ’ ในสมรภูมิข้อมูลข่าวสาร (ตอนที่ 2): แกะรอยเครือข่ายบัญชีต้องสงสัย คลิป AI และปฏิบัติการ IO

อ่านตอนแรกได้ที่ เปิดปมสืบสวน ‘ปลาหมอคางดำ’ ในสมรภูมิข้อมูลข่าวสาร (ตอนที่ 1): จากวิกฤตสิ่งแวดล้อมสู่การช่วงชิงความจริงบนโลกออนไลน์

จากตอนที่แล้ว วันโอวันพาไปสำรวจเรื่องราวของปลาหมอคางดำที่เปลี่ยนแปลงไปในสื่อต่างๆ และในตอนนี้วันโอวันพบความผิดปกติเพิ่มเติมบน TikTok โดยเฉพาะการนำเสนอประเด็น ‘ปลาหมอคางดำ’ ซึ่งพบว่ามีบัญชีต้องสงสัยจำนวนหนึ่งที่มีพฤติกรรมเข้าข่ายเครือข่ายปฏิบัติการข้อมูลข่าวสาร (information operation) หรือ ‘ไอโอ’ (IO) โดยส่วนใหญ่ที่พบเป็นวิดีโอที่ถูกสร้างด้วย ‘เอไอ’

จากการสำรวจของวันโอวันพบว่ามีบัญชี TikTok จำนวนมากนำเอไอมาใช้ผลิตเนื้อหาเกี่ยวกับ ‘ปลาหมอคางดำ’ ทั้งในรูปแบบการเล่าเรื่อง การอธิบายข้อมูล และการแสดงความคิดเห็น โดยบทความนี้จะเรียกบัญชีเหล่านี้ว่า ‘บัญชีต้องสงสัย’ ซึ่งพบอย่างน้อย 27 บัญชีที่มีลักษณะดังกล่าว และคาดว่ายังอาจมีบัญชีที่มีพฤติกรรมคล้ายคลึงกันอีกจำนวนหนึ่ง อย่างไรก็ตาม บทความนี้จึงเลือกศึกษาบัญชีที่เผยแพร่เนื้อหาอย่างต่อเนื่องและมีประเด็นปลาหมอคางดำเป็นเนื้อหาหลัก

หลายบัญชีต้องสงสัยมีพฤติกรรมร่วมกันคือ บัญชีเหล่านี้เผยแพร่วิดีโอที่ใช้เอไอเป็นเครื่องมือในการผลิตทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นเสียงบรรยายที่สร้างจากเอไอ ภาพที่สร้างจากเอไอ หรือการใช้ตัวละครเอไอเป็นผู้เล่าเรื่อง เช่น ทนาย เกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ ปลาหมอคางดำ หรือแม้แต่ตัวละคร ‘ดร.’ ที่เป็นลิง

เพื่อให้ผู้อ่านเห็นภาพลักษณะและรูปแบบการเคลื่อนไหวของบัญชีต้องสงสัยเหล่านี้ จึงแบ่งตัวอย่างตามพฤติกรรมที่พบซึ่งอาจเข้าข่ายลักษณะของปฏิบัติการข้อมูลข่าวสาร

พฤติกรรมต้องสงสัยที่ 1 : เมื่อหลายบัญชีนำเสนอเนื้อหาเดียวกัน

จากบัญชีต้องสงสัยพบว่าบางคลิปใช้เนื้อหาเดียวกัน เพียงแต่มีการสลับลำดับการเล่าเรื่อง หรือใช้ตัวอย่างเดียวกันเพื่อนำไปสู่ข้อสรุปเดียวกัน หรือบางคลิปมีการใช้ข้อความเหมือนกันแทบคำต่อคำ อีกทั้งยังมีการเผยแพร่ในช่วงเวลาใกล้เคียงกันผ่านหลายบัญชี

หนึ่งในตัวอย่างการเผยแพร่วิดีโอเกี่ยวกับชาวประมงสองคนซึ่งนำปลาหมอคางดำมาใช้ประโยชน์ ซึ่งพบอย่างน้อย 3 บัญชี ได้แก่ @yuXXXXXXXXao (เผยแพร่วันที่ 31 พฤษภาคม 2569), @usXXXXXXXXXXXXX96 (เผยแพร่วันที่ 31 พฤษภาคม 2569) และ @unXXXXXXXXXXXXXXws (เผยแพร่วันที่ 1 มิถุนายน 2569)

วิดีโอทั้งสามชิ้นถูกเผยแพร่ในช่วงเวลาที่ใกล้เคียงกัน แม้ว่าจะมีความแตกต่างกันในด้านภาพประกอบหรือการใช้เสียงบางส่วน แต่เมื่อพิจารณาในรายละเอียดกลับพบความคล้ายคลึงกันอย่างมีนัยสำคัญ ทั้งในโครงสร้างการเล่าเรื่อง ลำดับการนำเสนอ และประเด็นที่หยิบยกขึ้นมา ซึ่งสะท้อนให้เห็นรูปแบบการผลิตและการเผยแพร่เนื้อหาที่มีลักษณะซ้ำกันในหลายบัญชี

บางครั้งบัญชีต้องสงสัยอาจไม่ได้ใช้ถ้อยคำเหมือนกันทุกประการเหมือนตัวอย่างแรก และแม้เสียงบรรยายจะไม่ตรงกันคำต่อคำ แต่กลับมีการยกตัวอย่างและใช้คำสำคัญ (keywords) ที่สอดคล้องกันอย่างต่อเนื่อง ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือกลุ่มวิดีโอที่นำเสนอเกี่ยวกับประเด็น ‘ปลาหมอคางดำเป็นภัยรุกรานระดับโลก’

ตารางเปรียบเทียบวิดีโอ ‘ปลาหมอคางดำเป็นภัยรุกรานระดับโลก’

ประเด็นที่นำเสนอ	@buXXXXXin (เผยแพร่วันที่ 19 พฤษภาคม 2569)	@1tXXXXXok (เผยแพร่วันที่ 19 พฤษภาคม 2569)	@waXXXXXXX50 (เผยแพร่วันที่ 27 พฤษภาคม 2569)
กรณีศึกษาของสหรัฐอเมริกา	“สหรัฐอเมริกาสายโหด”	“อเมริกาสายโหด”	“กฎหมายก็เข้ม ห้ามนำเข้า ห้ามครอบครอง”
กรณีศึกษาของฟิลิปปินส์	“ฟิลิปปินส์สายปรับตัว”	“ฟิลิปินส์สายอยู่ร่วม”	“แนวคิดเขาไม่ได้จะกำจัดให้หมดแบบสิ้นซากแล้ว แต่เป็นการจับมาแปรรูป ลดจำนวน และทำให้มีมูลค่าแทน”
กรณีศึกษาของมาเลเซีย	“มาเลเซียและไต้หวัน สายบล็อกเชิงวิศวกรรม”	ไม่ได้พูดถึงวิธีการรับมือ แต่กล่าวถึงผลกระทบที่ได้รับ	ไม่ได้พูดถึงวิธีการรับมือ แต่กล่าวถึงผลกระทบที่ได้รับ
กรณีศึกษาของไต้หวัน	“มาเลเซียและไต้หวัน สายบล็อกเชิงวิศวกรรม”	“ไต้หวัน สายบล็อก”	“เขาเน้นเรื่องการกันไม่ให้ปลาแพร่ต่อผ่านระบบน้ำ”
การรับมือของประเทศไทย	“บ้านเราสายผสมผสาน”	“ที่ไทยสายลุย”

จากตารางข้างต้นพบว่าทั้งสามคลิปใช้โครงสร้างการเล่าแบบ ‘ไล่รายประเทศ’ ที่คล้ายคลึงกัน รวมถึงมีการใช้คำสำคัญที่คล้ายกัน เช่น การใช้คำว่า “สายอยู่ร่วม” กับ “สายปรับตัว” โดยบัญชี @1tXXXXXok และ @buXXXXXin มีความเหมือนกันมากที่สุด กล่าวคือเนื้อหาแทบทั้งหมดเป็นการถอดความ (paraphrase) จากกันและกัน แตกต่างเพียงการสลับคำเชื่อมหรือลำดับประโยคเล็กน้อย

ส่วนบัญชี @waXXXXXXX50 แม้จะใช้สำนวนที่เป็นธรรมชาติกว่าและมีการเรียบเรียงถ้อยคำใหม่ แต่ยังคงนำเสนอข้อเท็จจริงและคีย์เวิร์ดหลักชุดเดียวกันกับอีกสองบัญชี ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าเป็นการเรียบเรียงเนื้อหาอาจมาจากต้นทางเดียวกัน

นอกจากนี้ หลายบัญชีใช้เนื้อหาจากแหล่งเดียวกันผลิตเป็นหลายวิดีโอ อีกทั้งยังมีความเชื่อมโยงกับบัญชีอื่นๆ เห็นได้จากในช่วงเวลาเดียวกันกลับมีเนื้อหาดังกล่าวในหลากหลายบัญชี และในแต่ละบัญชีก็มีวิดีโอในประเด็นดังกล่าวมากกว่าหนึ่งชิ้น เช่น คือ การอ้างอิงผลการศึกษาของบทความวิชาการเรื่อง Genetic diversity, population structure and multiple introductions of invasive blackchin tilapia Sarotherodon melanotheron in Thailand ของสถาบันวิจัยทรัพยากรทางน้ำและภาควิชาวิทยาศาสตร์ทางทะเล คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

งานวิจัยดังกล่าววิเคราะห์ DNA ของปลาหมอคางดำจำนวน 466 ตัวอย่าง และพบความหลากหลายทางพันธุกรรมทั้งหมด 19 รูปแบบ อีกทั้งยังระบุว่าการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำในประเทศไทยไม่ได้มีต้นทางเพียงแห่งเดียว แต่เกิดจากการนำเข้าหลายครั้งจากหลายประเทศ ซึ่งบทความวิชาการชิ้นนี้มักถูกใช้เพื่อโต้แย้งกับรายงานการวิเคราะห์เส้นทางการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำในเขตพื้นที่ชายฝั่งของไทย ซึ่งกองวิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืด กรมประมง กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ซึ่งเผยแพร่เมื่อปี 2022 ที่ชี้ว่าปลาหมอคางดำที่แพร่ระบาดในพื้นที่ต่างๆ ของประเทศไทย ‘มีแหล่งที่มาร่วมกัน’

ในช่วงเวลาเดียวกัน บัญชีต้องสงสัยผลิตวิดีโอสั้นอย่างน้อย 31 ชิ้น ในช่วงวันที่16 เมษายน – 28 มิถุนายน 2569 อีกทั้งยังพบว่า 9 จาก 20 วันที่มีการเผยแพร่วิดีโอมีคลิปถูกโพสต์ซ้ำกัน 2-3 คลิปในวันเดียวกันจากคนละช่อง รวมไปถึงบางครั้งบัญชีเดียวมีการนำเสนอประเด็นดังกล่าวมากกว่าหนึ่งครั้งในช่วงเวลาเดียวกัน

วิดีโอเหล่านี้นำเสนอสารในทิศทางเดียวกัน ใช้ถ้อยคำและวิธีการเล่าที่คล้ายคลึงกันอย่างมาก โดยมักอธิบายว่า “งานวิจัยของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยกำลังลบล้างความเชื่อเดิมว่าปลาหมอคางดำระบาดมาจากต้นทางเดียว” พร้อมอ้างว่างานวิจัยเก็บตัวอย่างปลาหมอคางดำ 466 ตัวอย่างจาก 20 พื้นที่ทั่วประเทศ ซึ่งครอบคลุมพื้นที่มากกว่างานศึกษาของกรมประมง จึงตรวจพบรูปแบบ DNA ที่แตกต่างกันถึง 19 รูปแบบ สะท้อนว่าปลาหมอคางดำถูกนำเข้ามาหลายครั้งจากหลายแหล่ง รวมไปถึงมีการย้ำว่าการแพร่ระบาดอาจเกิดมาจากการเคลื่อนย้ายโดยมนุษย์เป็นหลัก เพื่อนำไปสู่ข้อสรุปว่าวิกฤตปลาหมอคางดำเป็นปัญหาของระบบการนำเข้าและส่งออกสัตว์น้ำของประเทศไทย

พฤติกรรมต้องสงสัยที่ 2 : เมื่อวิดีโอเอไอถูกใช้ตอบโต้ข้อกล่าวหา

อีกหนึ่งพฤติกรรมที่บัญชีต้องสงสัยมีจุดร่วมกันคือ ในช่วงที่สังคมตั้งคำถามว่าการที่บริษัทเอกชนฟ้องมูลนิธิชีววิถีและวิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ ในคดีหมิ่นประมาทด้วยการโฆษณาว่าเป็นการฟ้องปิดปากหรือไม่ บัญชีต้องสงสัยเหล่านี้กลับมีบทสนทนากับประเด็นดังกล่าวด้วย โดยทุกบัญชีนำเสนอจุดยืนไปในทิศทางเดียวกันคือ การปฏิเสธว่าคดีดังกล่าวไม่ใช่ SLAPP โดยใช้ตรรกะและคำอธิบายที่ใกล้เคียงกัน เช่น ระบุว่าเป็น “คดีหมิ่นประมาทจากข้อมูลเท็จ” และ “อัยการเห็นว่ามีมูล” จึงไม่อาจถือเป็นการฟ้องปิดปาก ซึ่งเป็นเหตุผลที่ปรากฏซ้ำในหลายบัญชี

อย่างไรก็ตาม วิดีโอบางชิ้นมีการนำภาพและเสียงของบุคคลอื่นมาใช้ในลักษณะที่ทำให้เกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อน กล่าวคือบุคคลที่ถูกใช้ภาพหรือเสียงในวิดีโอของบัญชีต้องสงสัยพูดในบริบทอื่นและไม่ได้กล่าวถึงกรณีการฟ้องร้องไบโอไทยแต่อย่างใด แต่เนื้อหากลับถูกตัดต่อและนำเสนอในบริบทใหม่ที่เชื่อมโยงกับคดีดังกล่าว

ตัวอย่างที่ชัดเจนคือวิดีโอจากบัญชี @usXXXXXXXXXXXXX54 ซึ่งนำภาพและเสียงของยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้จัดการโครงการอินเทอร์เน็ตเพื่อกฎหมายประชาชน (iLaw) มาประกอบเป็นคลิปใหม่ โดยใช้เนื้อหาจากวิดีโอต้นฉบับสองชิ้นของไทยพีบีเอสมาตัดต่อรวมกัน แต่เปลี่ยนภาพประกอบเป็นภาพของวิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ

ทั้งนี้ เสียงที่ถูกใช้ในวิดีโอนั้นมาจากวิดีโอของไทยพีบีเอส ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการบรรยายในกิจกรรมเวิร์กช็อปภายในงาน Fact-Check Thailand 2026 โดยการอบรมครั้งนี้มีเนื้อหามุ่งอธิบายเรื่องทักษะการตรวจสอบข้อเท็จจริง (fact-checking) และไม่ได้เกี่ยวข้องกับคดีการฟ้องร้องไบโอไทยหรือประเด็น SLAPP แต่อย่างใด

อีกหนึ่งตัวอย่างที่ชัดเจนคือ ในช่วงสัปดาห์ที่ไบโอไทยเผยแพร่ผลตรวจปลากระป๋องจากห้องปฏิบัติการที่ระบุว่าปลาในผลิตภัณฑ์เป็น ‘ปลาหมอคางดำ’ ก็พบว่าในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน มีวิดีโอจากหลายบัญชีเผยแพร่ออกมาเพื่ออธิบายว่าผลตรวจดังกล่าวไม่น่าเชื่อถือ หรือชี้ให้เห็นถึงแนวทางการนำปลาหมอคางดำไปใช้ประโยชน์ แสดงให้เห็นถึงการตอบสนองต่อเหตุการณ์เดียวกันของหลายบัญชีในเวลาใกล้เคียงกันกับสถานการณ์ของปลาหมอคางดำล่าสุด ซึ่งก็มีการใช้ถ้อยคำที่คล้ายคลึงกัน

นอกจากนี้ บัญชีต้องสงสัยยังถูกใช้เพื่อวิพากษ์วิจารณ์ข้อเสนอและการทำงานขององค์กรพัฒนาเอกชน (NGO) โดยกล่าวหาว่ามี ‘ธงในใจ’ หรือการกล่าวหาว่าความเดือดร้อนของสังคมคืองบประมาณขององค์กรเหล่านั้น

ยกตัวอย่าง วิดีโอชิ้นหนึ่งที่มีการยกข้อความจากโพสต์ที่คลิประบุว่าเป็นของ NGO ซึ่งมีเนื้อหาว่า “การเอา #ปลาหมอคางดำ มาใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจนั้นเลวร้ายและผิดทุกหลักการแก้ปัญหาเอเลียนสปีชีส์” ซึ่งเมื่อตรวจสอบพบว่าข้อความดังกล่าวมาจากโพสต์ของเพจ BIOTHAI เมื่อวันที่ 16 กรกฎาคม 2569 แต่วิดีโอชิ้นนั้นมีการใช้ภาพของชาวประมงที่สร้างด้วยเอไอเป็นผู้โต้แย้งต่อการแสดงความคิดเห็นของไบโอไทย

“เข้าใจนะว่า หลักการวิชาการบนหิ้ง มันต้องกำจัดให้หมดร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่พี่มาดูหน้างานจริงๆ ตอนนี้ก่อน ชาวบ้านเขาจับขึ้นมาวันละเป็นตันๆ ถ้าไม่ให้เอามาทำน้ำปลา ไม่ให้ทำปุ๋ย ไม่ชวนกันกิน แล้วจะให้เอาไปฝังกลบที่ไหนให้หมด หรือจะปล่อยให้มันเน่าคาคลองจนน้ำเสียซ้ำเติมเข้าไปอีก”

ก่อนที่ตัวละครชาวประมงซึ่งสร้างด้วยเอไอจะสรุปว่า “ผมไม่รู้หรอกว่าสาเหตุที่คุณออกมาแอนตี้การเอาปลาหมอคางดำไปใช้ประโยชน์ มันเพราะเหตุผลอะไร จะเพื่อประโยชน์ทางคดีที่มีคู่กรณีอยู่กับนายทุนหรือเปล่า แต่ผมว่าเรื่องนี้ทุกคนต้องช่วยกัน อย่าลืมนะ คนที่คิดไม่เหมือนคุณ เขาอยู่โลกตรงข้าม โลกนี้ไม่ได้หมุนรอบตัวคุณเอง”

อีกตัวอย่างหนึ่งคือวิดีโอที่ตั้งคำถามต่อ NGO ว่า “ทำไม NGO บางกลุ่มถึงขยันชี้หน้าด่านายทุน แต่ไม่เคยเสนอวิธีเลิกเผาป่าหรือกำจัดปลาหมอคางดำที่ใช้ได้จริง” พร้อมกล่าวอ้างว่า “ความเดือดร้อนของสังคมคืองบประมาณของพวกเขา”

เมื่อพิจารณาเนื้อหาโดยรวมก็น่าตั้งข้อสังเกตว่า น้ำหนักของการนำเสนอไม่ได้มุ่งอภิปรายทั้งสองประเด็นคือปัญหาเผาป่า และปลาหมอคางดำอย่างเท่าเทียม แต่กลับให้น้ำหนักกับการโต้แย้งข้อเสนอและวิพากษ์วิจารณ์องค์กรพัฒนาเอกชน (NGO) ในกรณีปลาหมอคางดำเป็นหลัก

นอกจากนี้ ยังพบวิดีโอที่นำเสนอโดยบุคคลจริงซึ่งเป็นอินฟลูเอนเซอร์ที่มีผู้ติดตามจำนวนมากในแพลตฟอร์มเดียวกัน วิดีโอเหล่านี้มีเนื้อหาไปในทิศทางเดียวกันกับคลิปเอไอ

ทางวันโอวันมีโอกาสสอบถามข้อเท็จจริงจาก ‘ผู้ผลิตคลิปวิดีโอ’ รายหนึ่งที่ผลิตเนื้อหาคล้ายคลึงในช่วงเวลาเดียวกันกับที่วิดีโอบัญชีต้องสงสัยนำเสนอ โดยวันโอวันขอสงวนนามผู้ให้สัมภาษณ์รายดังกล่าวเพื่อความปลอดภัยและสามารถแสดงความเห็นได้อย่างตรงไปตรงมา

ทางผู้ผลิตวิดีโอสั้นเปิดเผยว่า มีบุคคลรายหนึ่งติดต่อเข้ามาเพื่อว่าจ้างให้ผลิตเนื้อหาลงในช่อง TikTok ของตนเอง โดยส่งเป็นข้อมูลให้เขาแต่ก็เปิดโอกาสให้เขาสามารถออกแบบวิธีการนำเสนอและลำดับการเล่าเรื่องได้อย่างอิสระ โดยไม่ได้กำหนดรูปแบบการสื่อสารอย่างตายตัว

อย่างไรก็ตาม เขายอมรับว่าการผลิตคลิปดังกล่าวได้รับ ‘ค่าตอบแทน’ เป็นเงินจำนวนหนึ่ง ซึ่งหลายคลิปที่ถูกผลิตโดยอินฟลูเอนเซอร์ก็มักจะมีบัญชี มีรูปโปรไฟล์เป็นรูปอวตารและนำเสนอเกี่ยวกับเรื่องราวในลักษณะเดียวกันมาร่วมแสดงความคิดเห็นในวิดีโอของอินฟลูเอนเซอร์อีกด้วย

อีกหนึ่งข้อสังเกตที่คือ หลายบัญชีที่อยู่ในกลุ่มต้องสงสัยนี้ ไม่ได้นำเสนอเพียงเรื่องที่เกี่ยวข้องกับปลาหมอคางดำเท่านั้น แต่มักนำเสนอประเด็นอื่นๆ ที่ด้วย ไม่ว่าจะเป็นการโจมตีสภาผู้บริโภค, อุปสรรคและเหตุผลของการแก้ไขสัญญารถไฟฟ้าความเร็วสูง, การต่อต้านการนำเข้าหมูและข้าวโพดจากต่างประเทศ, ระบบตรวจสอบย้อนกลับที่ใช้ในการแก้ไขปัญหาฝุ่น PM2.5 รวมไปถึงคดีที่มีการฟ้องร้องศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.พิรงรอง รามสูต กรรมการกิจการกระจายเสียง กิจการโทรทัศน์ และกิจการโทรคมนาคมแห่งชาติ ซึ่งไม่เกี่ยวข้องกับปลาหมอคางดำแต่อย่างใด

ด้วยธรรมชาติของ TikTok ที่เป็นในรูปแบบฟีดอาจทำให้ผู้ใช้ไม่เห็นความเชื่อมโยง แต่จากข้อมูลข้างต้นทำให้เห็นความเชื่อมโยงบางประการ ด้วยความผิดปกติดังกล่าว ทางวันโอวันจึงนำบัญชีต้องสงสัยดังกล่าวไปวิเคราะห์เพิ่มเติมโดยนักวิทยาศาสตร์ข้อมูล (data scientist)

เขาเริ่มต้นจากการนำโพสต์จาก 27 บัญชีที่ถูกจับตามองว่ามีลักษณะพฤติกรรมเข้าข่ายบัญชีต้องสงสัยทั้งหมดว่าอาจเป็น พฤติกรรมร่วมกันในการสร้างความเข้าใจผิดเกี่ยวกับตัวตน (coordinated inauthentic behavior – CIB) หรือที่รู้จักกันในชื่อปฏิบัติการข่าวสาร (information operation) ทุกโพสต์ของทุกบัญชีต้องสงสัย เข้าสู่กระบวนการเก็บข้อมูลด้วยวิธี data scraping (การดึงข้อมูล) ซึ่งเป็นกระบวนการดึงหรือแยกข้อมูลออกมาจากแหล่งข้อมูลบนอินเทอร์เน็ตโดยอัตโนมัติ

จากการวิเคราะห์ข้อมูลพบว่า ทุกบัญชีต้องสงสัยการโพสต์เนื้อหาในประเด็นที่ศึกษาทั้งหมดโดยมีทั้งสิ้น 497 โพสต์ เผยแพร่วิดีโอเกี่ยวข้องกับปลาหมอคางดำทั้งสิ้น แต่หากลองยึดจากการเผยแพร่เนื้อหาใกล้เคียงกันกับบัญชีอื่นๆ อย่างน้อย 2 โพสต์ขึ้นไปมีทั้งหมด 24 จาก 27 บัญชี ซึ่งถือว่าเป็นสัดส่วนที่มากอย่างยิ่ง โดยนักวิทยาศาสตร์ข้อมูลรายนี้ตั้งข้อสังเกตว่าจุดร่วมของทั้ง 24 บัญชีคือ บัญชีต้องสงสัยดังกล่าวมักใช้รูปโปรไฟล์เป็นรูปอวตารหรือรูปเอไอ  และมักเป็นบัญชีที่มียอดการติดตามน้อย หรือบางบัญชีต้องสงสัยไม่มีผู้ติดตาม ซึ่งจากจุดร่วมดังกล่าว เขาแสดงความคิดเห็นว่า “การมีผู้ติดตามน้อยและปฏิสัมพันธ์กับผู้ใช้อื่นในระดับต่ำ เป็นลักษณะเฉพาะที่พบได้บ่อยในบัญชีบอทหรือบัญชีปลอม”

คำถามสำคัญที่ต้องหาคำตอบคือ บัญชีเหล่านี้ถือเป็นปฏิบัติการข่าวสาร หรือ IO (information operation) หรือไม่

สำหรับการพิจารณาว่าบัญชีใดอาจเข้าข่ายปฏิบัติการข้อมูลข่าวสาร นักวิทยาศาสตร์ข้อมูลใช้เกณฑ์การประเมิน 2 ตัวชี้วัด ได้แก่ (1) วิดีโอมีเนื้อหา แคปชัน หรือเสียงบรรยายที่มีความใกล้เคียงกันอย่างมากจนแทบเป็นเนื้อหาเดียวกัน และ (2) วิดีโอที่มีลักษณะดังกล่าวต้องถูกเผยแพร่ภายในช่วงเวลาใกล้เคียงกันคือไม่เกิน 14 วัน

การกำหนดเกณฑ์ทั้ง 2 ข้อนี้ใช้เพื่อแยก ‘ความคล้ายกันโดยบังเอิญ’ ออกจาก ‘การประสานงานกันจริง’ เพราะหากเนื้อหาคล้ายกันแต่โพสต์ห่างกันเป็นเดือนเป็นปี ก็อาจเป็นแค่การพูดถึงประเด็นเดียวกันตามกระแสข่าวทั่วไป แต่ถ้าทั้งแคปชันและเสียงในเนื้อหาคล้ายกัน และยังโพสต์ออกมาในช่วงเวลาใกล้เคียงกันภายใน 14 วัน ก็เป็นสัญญาณที่หนักแน่นกว่าว่าน่าจะมีการใช้สคริปต์หรือบรีฟร่วมกัน ซึ่งเข้าข่ายลักษณะของ coordinated inauthentic behavior (CIB) ดังนั้น การใช้สองเกณฑ์ร่วมกันจึงช่วยยืนยันได้แม่นยำกว่าการดูแค่เนื้อหาหรือแค่เวลาเพียงอย่างเดียว

เขาอธิบายว่า การกำหนดเกณฑ์ทั้งสองข้อนี้มีขึ้นเพื่อช่วยลดความเป็นไปได้ที่ความคล้ายคลึงดังกล่าวจะเกิดจากความบังเอิญ เนื่องจากวิดีโอที่สร้างด้วยเอไอมักต้องอาศัยชุดคำสั่ง (prompt) ที่ใกล้เคียงหรือเหมือนกัน จึงจะสร้างผลลัพธ์ที่มีรูปแบบและเนื้อหาคล้ายคลึงกันได้อย่างต่อเนื่อง

แม้ในทางทฤษฎีจะเป็นไปได้ที่ผู้สร้างหลายรายอาจใช้ชุดคำสั่งที่คล้ายคลึงกันโดยบังเอิญ แต่เมื่อมีการใช้เกณฑ์การประเมินว่าวิดีโอที่มีลักษณะดังกล่าวต้องถูกเผยแพร่ภายในช่วงเวลาใกล้เคียงกันคือไม่เกิน 14 วัน จึงทำให้โอกาสที่จะเป็นเพียงความบังเอิญลดลง โดยภายหลังจากการนำไปวิเคราะห์ข้อมูลด้วย ‘การเรียนรู้ด้วยเครื่อง’ (machine learning) พบว่ามีเนื้อหา 45 โพสต์ที่มีกลุ่มบัญชีโพสต์เนื้อหาที่อยู่ในเกณฑ์การประเมิน

จากกราฟข้างต้นเป็นกราฟเครือข่าย (network graph) เพื่อแสดงความสัมพันธ์เชิงพฤติกรรมระหว่างบัญชีเหล่านี้ โดยแต่ละโหนด (วงกลม) แทนบัญชีหนึ่งบัญชี ซึ่งขนาดของโหนด (ขนาดของวงกลม) สะท้อนถึงระดับความเชื่อมโยงของบัญชีนั้นภายในเครือข่ายโดยรวม

นอกจากนี้ เส้นเชื่อมระหว่างโหนดแทนการที่บัญชีทั้งสองมีรูปแบบการโพสต์ที่ประสานงานกัน โดยมีความหนาของเส้นเชื่อมที่สะท้อนถึงจำนวนคู่โพสต์ที่พบความสอดคล้องกันระหว่างสองบัญชีนั้น กล่าวคือยิ่งเส้นหนามากเท่าใด ก็ยิ่งบ่งชี้ถึงระดับความสัมพันธ์เชิงพฤติกรรมที่แน่นแฟ้นมากขึ้นเท่านั้น (ในบริบทการศึกษาครั้งนี้หมายถึงบัญชีมีการเผยแพร่เนื้อหาหรือเสียงมีความเมือนหรือใกล้เคียงกัน กล่าวคือยิ่งกระจุกแปลว่ายิ่งเหมือนกัน)

จากกราฟข้างต้น วงกลมแต่ละจุดถูกวางอยู่บนไทม์ไลน์ตามช่วงเวลา ยิ่งวงกลมมีขนาดใหญ่ ยิ่งบ่งชี้ว่าบัญชีดังกล่าวมีแนวโน้มโพสต์เนื้อหาที่ใกล้เคียงหรือสอดคล้องกับบัญชีอื่นมากขึ้นในช่วงเวลานั้น ทั้งนี้จากข้อมูลพบว่าจุดที่มีวงกลมขนาดใหญ่ที่สุดปรากฏในช่วงกลางปี 2024 ซึ่งเป็นช่วงเวลาเดียวกันกับที่เทคโนโลยีวิดีโอเอไอ (AI-generated video) เริ่มเติบโตอย่างแพร่หลาย และมีแนวโน้มเกิดขึ้นถี่ขึ้นในช่วงปี 2025-2026 สอดคล้องกับแนวโน้มการเพิ่มขึ้นของกิจกรรมเครือข่ายโดยรวมที่พบในภาพรวมของข้อมูล

“จากกราฟจะสังเกตได้ว่า บัญชีต้องสงสัยเริ่มมีตั้งแต่ปี 2021 แต่ในช่วงนั้นยังมีการเผยแพร่คลิปในสัดส่วนที่น้อยมาก ส่วนหนึ่งอาจเป็นเพราะ ChatGPT ยังเป็นโมเดลในตระกูล GPT‑3.5 อยู่ ซึ่งการสร้างวิดีโอเอไอไม่ได้เข้าถึงผู้คนมากนัก ทำให้การเผยแพร่วิดีโอจำนวนมากไม่ได้เป็นเรื่องง่ายเหมือนปัจจุบัน” เขากล่าว

ภายหลังจากที่นำโพสต์ของบัญชีต้องสงสัยมาวิเคราะห์ จึงมีความเป็นไปได้สูงว่าบัญชีดังกล่าวเข้าข่ายการมีพฤติกรรม CIB หรือเป็นไอโอแล้ว เพราะแนวโน้มของการเผยแพร่เนื้อหาที่คล้ายคลึงกันอย่างต่อเนื่อง อีกทั้งยังมีการประสานงานด้านเนื้อหาระหว่างบัญชีที่ชัดเจน โดยเขาใช้คำว่า “การศึกษาบัญชีต้องสงสัยครั้งนี้อาจเป็นการค้นพบปฏิบัติการข้อมูลข่าวสารที่มีการวางแผนและประสานงานกันในการสื่อสารประเด็นต่างๆ”

คำถามต่อมาคือเนื้อหาในบัญชีต้องสงสัยต้องการนำเสนออะไร เมื่อตรวจสอบเนื้อหาจากบัญชีต้องสงสัยพบว่า กลุ่มเนื้อหาที่มีความกระจุกและหนาแน่นมากที่สุดสามอันดับแรก ประกอบด้วย การนำเสนอผลการศึกษาของบทความวิชาการของสถาบันวิจัยทรัพยากรทางน้ำและภาควิชาวิทยาศาสตร์ทางทะเล คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, การเชื่อมโยงต้นต่อการระบาดไปยัง 11 บริษัทที่ส่งออกปลาหมอคางดำไปกว่า 17 ประเทศ ในช่วงปี 2556-2559 และประวัติการส่งออกปลาหมอคางดำของประเทศไทย โดยวิดีโอเหล่านี้มีการติดแฮชแท็กว่า #พิรุธปลาหมอคางดำ, #11บริษัทส่งออกปลา

หากกล่าวโดยสรุป ทางนักวิทยาศาสตร์ข้อมูลมองว่าทั้งสามกลุ่มเนื้อหาที่มีความหนาแน่นมากที่สุดมีความต่อเนื่องกันของเรื่องเล่าที่พยายามสื่อสารอย่างเป็นลำดับ โดยเขามองว่าพฤติกรรมของบัญชีต้องสงสัยเข้าข่ายความพยายามในการบ่ายเบี่ยงประเด็นมากกว่าจะเป็นเรื่องบังเอิญ มีการใช้ตัวอย่างเดียวกัน รวมไปถึงในบางกรณียังใช้เสียงเอไอบรรยายด้วยถ้อยคำที่เหมือนกันเกือบทั้งหมด

นอกจากนี้ เขายังสังเกตเห็นแนวโน้มของการผลิตเนื้อหาในลักษณะ ‘green content’ หรือเนื้อหาที่นำเสนอมุมมองเชิงบวกหรือเป็นกลางซึ่งแตกต่างจากกระแสหลักในสังคมที่มักมองปลาหมอคางดำในแง่ลบที่มีมากขึ้นในบัญชีต้องสงสัย โดยเขาระบุว่าแม้ว่าเนื้อหาลักษณะนี้จะไม่ได้พบเป็นจำนวนมากในกลุ่มตัวอย่าง 27 บัญชี แต่ก็ปรากฏให้เห็นได้เป็นระยะ เช่น การนำเสนอคุณค่าทางโภชนาการของปลาหมอคางดำในฐานะทางเลือกในการบริโภค ตลอดจนการกล่าวถึงโรงงานผลิตปลาป่นแห่งหนึ่งที่ประกาศรับซื้อปลาหมอคางดำเข้าสู่กระบวนการผลิต ซึ่งเมื่อสืบค้นข้อมูลเพิ่มเติมพบว่าโรงงานดังกล่าวเคยมีโครงการความร่วมมือกับบริษัทเอกชนแห่งหนึ่ง

“จากทั้งเนื้อหาที่นำเสนอและตัวอย่างที่บัญชีต้องสงสัยเผยแพร่ก็น่าตั้งข้อสังเกตว่า ภายใต้เรื่องเล่าของปลาหมอคางดำนั้นอาจมีปฏิบัติการบางอย่างอยู่เบื้องหลังหรือไม่ ซึ่งคำถามนี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากการคาดเดาแบบไร้หลักฐาน แต่ตั้งอยู่บนสิ่งที่ปรากฏอยู่ในวิดีโอและเนื้อหาที่เผยแพร่จริง” เขากล่าว

อย่างไรก็ตาม เขาย้ำว่าข้อมูลชุดนี้เป็น ‘หลักฐานเชิงรูปแบบ’ ไม่ใช่หลักฐานที่สามารถยืนยันตัวผู้ที่อยู่เบื้องหลังหรือแรงจูงใจได้โดยตรง การยืนยันข้อสรุปจำเป็นต้องอาศัยหลักฐานเพิ่มเติม เช่น เอกสาร การตรวจสอบผู้ที่อยู่เบื้องหลังบัญชี หรือการสัมภาษณ์ผู้เกี่ยวข้อง เพื่อยืนยันข้อเท็จจริงต่อไป

“แม้ว่าวิดีโอมีจำนวนผู้ชมและการมีส่วนร่วม (engagement) ไม่สูงมากนัก หรือหลายคลิปยังใช้ข้อมูลชุดเดียวกัน นำเสนอด้วยรูปแบบที่คล้ายคลึงกัน และเผยแพร่ในช่วงเวลาใกล้เคียงกันจนอาจไม่ได้ดูมีความน่าเชื่อถือมากนัก แต่หากเนื้อหาลักษณะนี้ถูกผลิตและเผยแพร่ในปริมาณมากเพียงพอก็ย่อมส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศของข้อมูลภายในแพลตฟอร์มได้เช่นกัน” เขากล่าวทิ้งท้าย

จากรายงานทั้งสองตอน วันโอวันพบรูปแบบการผลิตและเผยแพร่ซ้ำของเนื้อหาเกี่ยวกับปลาหมอคางดำที่ไม่ควรถูกมองข้าม แม้ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่อาจยืนยันว่าเนื้อหาเหล่านี้มีผู้ผลิตหรือผู้ว่าจ้างร่วมกันหรือไม่ แต่รูปแบบที่ปรากฏก็ชวนตั้งข้อสังเกตว่า ทำให้คำอธิบายว่า เนื้อหาและเรื่องราวของ ‘ปลาหมอคางดำ’ ที่ปรากฏในสื่อออนไลน์ อาจไม่ได้เป็นเรื่องบังเอิญ หรือเป็นคอนเทนต์ออร์แกนิก (organic content) ซึ่งเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ

ไม่ว่าเบื้องหลังของสมรภูมิเรื่องเล่าปลาหมอคางดำจะมีที่มาอย่างไร เรื่องที่น่าเศร้าใจยิ่งคือการที่เกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำไม่ได้รับมือเพียงวิกฤตในบ่อเลี้ยงและระบบนิเวศเท่านั้น แต่ยังต้องอยู่ท่ามกลางเรื่องเล่าหลายชุดที่แข่งขันกันกำหนดความหมายของปัญหา ต้นตอ และความรับผิดชอบ

และ ‘การที่ไม่ต้องมีใครต้องรับผิดชอบ’ อาจเป็นเป้าหมายสุดท้ายของเรื่องเล่าบางชุด

---

ผลงานชิ้นนี้ถูกเขียนและผลิตขึ้นโดยได้รับการสนับสนุนจากมูลนิธิทอมสัน รอยเตอร์ (Thomson Reuters Foundation) โดยเนื้อหาที่ปรากฏเป็นการทำงานอย่างอิสระของกองบรรณาธิการของ The101.World และไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับความเห็นของมูลนิธิทอมสัน รอยเตอร์

BioThai ซีพี ปลาหมอคางดำ มูลนิธิชีววิถี มูลนิธิชีววิถี (ไบโอไทย) วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ เครือเจริญโภคภัณฑ์ เปิดปากปลาหมอ